CHẾ ĐỊNH “NHẬN TỘI, NHẬN HÌNH PHẠT ĐỂ ĐƯỢC HƯỞNG KHOAN HỒNG” TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRUNG QUỐC VÀ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM

Tóm tắt: Bài viết tập trung trình bày, phân tích những vấn đề xoay quanh chế định “Nhận tội, nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng” theo Bộ luật Tố tụng hình sự Trung Quốc như: cơ sở lý luận, nội dung, phạm vi, thủ tục tố tụng và cơ chế chuyển đổi. Trên cơ sở đó, so sánh với quy định của luật hình sự nước ta về chế độ khoan hồng và thủ tục tố tụng, qua đó đưa ra một số gợi mở cho Việt Nam.

Từ khoá: Chính sách khoan hồng, chuyển hướng thủ tục tố tụng, tố tụng hình sự Trung Quốc, tố tụng hình sự Việt Nam.

1. Chế định “Nhận tội, nhận hình phạt để được khoan hồng” của Trung Quốc

Chế định nhận tội, nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng là một bộ phận cấu thành quan trọng của cải cách tư pháp hình sự được khởi động vào năm 2014, Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc Trung Quốc cho phép Tòa án nhân dân Tối cao và Viện kiểm sát nhân dân Tối cao tiến hành thí điểm chế định này tại 18 thành phố . Sau đó, Bộ luật Tố tụng Hình sự sửa đổi năm 2018 đã tiếp thu thành quả của việc thí điểm cải cách chế định nhận tội nhận hình phạt để được khoan hồng, xác lập nó thành một nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự và được áp dụng thống nhất trên toàn quốc.

1.1. Cơ sở lý luận

Theo các học giả Trung Quốc chế định này là sự cải thiện và phát triển chính sách hình sự “kết hợp khoan hồng và nghiêm khắc” trong tình hình mới . Tại “Quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa 18 về một số vấn đề trọng đại trong việc đẩy mạnh toàn diện quản lý đất nước bằng pháp luật” đã chính thức ghi nhận cơ chế “Cải thiện hệ thống khoan hồng đối với những người nhận tội và nhận hình phạt trong tố tụng hình sự” . Tiếp đó, “Đề cương cải cách nhân dân giai đoạn 5 năm lần thứ tư (2014-2018)” của Tòa án nhân dân Tối cao đã đề xuất: “Cải thiện hệ thống khoan hồng cho những người nhận tội và nhận hình phạt trong tố tụng hình sự. Làm rõ các thủ tục tố tụng, tiêu chuẩn xử phạt và phương pháp xử lý đối với các trường hợp bị cáo nhận tội, nhận hình phạt và chủ động trả lại tang vật và bồi thường. Thiết lập cơ chế phân loại các trường hợp bị cáo nhận tội và các trường hợp bị cáo không nhận tội, và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực tư pháp”. Trong “Ý kiến về việc thúc đẩy cải cách hệ thống tố tụng hình sự tập trung vào xét xử” của liên ngành tư pháp ban hành vào tháng 8/2016 nêu rõ: “Thúc đẩy việc chuyển hướng xử lý vụ án dựa trên tính phức tạp của vụ án và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực tư pháp. Cải thiện thủ tục tố tụng rút gọn đối với các vụ án hình sự và hệ thống khoan hồng đối với những người nhận tội và nhận hình phạt. Đối với các vụ án hình sự nhỏ, trong đó sự việc rõ ràng và chứng cứ đầy đủ, hoặc trường hợp bị can hoặc bị cáo tự nguyện nhận tội và nhận hình phạt, có thể áp dụng thủ tục tố tụng nhanh, thủ tục rút gọn hoặc thủ tục thông thường để đơn giản hóa việc xét xử”  .

Về mặt luật nội dung, “khoan hồng” chỉ việc xử phạt nhẹ hơn hoặc giảm nhẹ hình phạt trong quá trình lượng hình, chứ không phải là làm thay đổi tính chất của vụ án tội phạm hình sự cũng như tội danh và số tội được áp dụng .

Hệ thống khoan hồng này đòi hỏi một thủ tục tố tụng hình sự được đơn giản hóa tương ứng. Hệ thống này bao gồm tất cả các giai đoạn tố tụng, bao gồm điều tra, truy tố, xét xử, trong đó lấy xét xử làm trung tâm. Mục đích của xét xử hình sự là kịp thời làm rõ sự thật tội phạm và áp dụng pháp luật một cách chính xác. Nếu bị can, bị cáo đã nhận tội và nhận hình phạt, thì cần tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực tư pháp, và phương pháp tối ưu hóa cơ bản là thiết lập cơ chế chuyển hướng xử lý .

1.2. Nội dung

Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1979, sửa đổi lần thứ ba năm 2018 quy định: “Nếu bị can hoặc bị cáo tự nguyện và thành thật thú nhận tội phạm của mình, thừa nhận các tình tiết của tội danh bị cáo buộc và sẵn sàng nhận hình phạt, người đó có thể được hưởng sự khoan hồng theo pháp luật” . Tại Hướng dẫn về việc áp dụng hệ thống khoan hồng đối với trường hợp nhận tội và nhận hình phạt ban hành ngày 30/4/2026 (Hướng dẫn năm 2026) giải thích nội hàm như sau:

– “Nhận tội” là việc bị can, bị cáo tự nguyện và thành thật thú nhận tội phạm của mình và không phản đối các tình tiết bị cáo buộc. Việc thừa nhận các tình tiết chính của tội phạm nhưng chỉ phản đối các chi tiết riêng lẻ, hoặc đưa ra lời bào chữa về bản chất của hành vi nhưng chấp nhận kết luận của cơ quan tư pháp, không ảnh hưởng đến việc xác định “lời nhận tội”. Nếu bị can phạm nhiều tội và chỉ thành thật thú nhận một hoặc một phần tội phạm, thì toàn bộ vụ án không được coi là “lời nhận tội”, và không áp dụng chế định nhận tội, nhận hình phạt để hưởng khoan hồng. Tuy nhiên, đối với phần đã khai báo trung thực, Viện kiểm sát có thể đề xuất áp dụng khoan hồng, và Tòa án có thể xử phạt khoan hồng.

– “Nhận hình phạt” là sự hối hận chân thành và sẵn lòng nhận hình phạt của bị can, bị cáo. “Nhận hình phạt” thể hiện ở nhiều khía cạnh: trong giai đoạn điều tra, nó có nghĩa là bày tỏ sự sẵn lòng nhận hình phạt; ở giai đoạn khởi tố thể hiện ở việc tiếp nhận quyết định khởi tố hoặc không khởi tố mà Viện kiểm sát dự kiến đưa ra, đồng ý với đề nghị của Viện kiểm sát, ký vào Bản cam kết nhận tội; ở giai đoạn xét xử thể hiện ở việc xác nhận tại tòa Bản cam kết đã tự nguyện ký kết, nhận hình phạt.

– “Khoan hồng” nghĩa là đối với bị can, bị cáo nhận tội nhận hình phạt, các cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật sẽ đưa ra mức xử lý hình sự khoan hồng hơn. Nguyên tắc nhận tội nhận hình phạt được khoan hồng áp dụng cho tất cả các vụ án hình sự, áp dụng cho toàn bộ quá trình tố tụng hình sự .

1.3. Phạm vi áp dụng

Điều 5 Hướng dẫn năm 2026 quy định phạm vi của chế định này. Hệ thống khoan hồng dành cho những người nhận tội và nhận hình phạt không có giới hạn về tội danh hoặc hình phạt có thể áp dụng; nó có thể được áp dụng cho tất cả các vụ án hình sự. Cơ hội được khoan hồng không nên bị từ chối đối với các bị can hoặc bị cáo tự nguyện nhận tội và nhận hình phạt, bất kể mức độ nghiêm trọng của tội phạm hay tính chất đặc biệt của cáo buộc.

Tuy nhiên, “có thể” không có nghĩa là áp dụng phổ biến. Việc có được hưởng khoan hồng sau khi bị can, bị cáo nhận tội và nhận hình phạt hay không do các cơ quan tư pháp quyết định dựa trên các tình tiết cụ thể của vụ án. Đối với các vụ án có tính chất và hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, phương pháp phạm tội đặc biệt tàn ác, hoặc tác động xã hội đặc biệt nghiêm trọng, nếu việc nhận tội và nhận hình phạt của họ không đủ để được giảm nhẹ hình phạt, thì theo luật, chế độ khoan hồng sẽ không được áp dụng.

1.4. Thủ tục áp dụng

Chính sách “Khoan hồng đối với người nhận tội và nhận hình phạt” được thể hiện trong tất cả các giai đoạn của tố tụng hình sự, bao gồm việc điều tra, truy tố, xét xử. Bên cạnh đó, để đảm bảo quyền lợi của người phạm tội, luật hình sự Trung Quốc cho phép “Bị can và bị cáo có quyền lựa chọn thủ tục; việc không đồng ý với việc áp dụng các thủ tục nhanh hoặc rút gọn không ảnh hưởng đến việc xác định “nhận tội”(Điều 7 Hướng dẫn năm 2026)

– Trong giai đoạn điều tra, việc bị can thú nhận và nhận hình phạt là một trong những yếu tố được xem xét khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn và khi xem xét giảm nhẹ hình phạt sau khi kết thúc điều tra .

Điều 81 của Bộ luật này quy định “Khi phê duyệt hoặc quyết định bắt giữ, bản chất và hoàn cảnh của tội phạm mà bị can hoặc nghi phạm bị cáo buộc đã thực hiện, cũng như lời thú tội và việc nhận hình phạt của họ, cần được xem xét như những yếu tố để đánh giá xem có nguy cơ gây hại cho xã hội hay không”. Điều 120 quy định: “Khi thẩm vấn một bị can hình sự, điều tra viên phải thông báo cho bị can về các quyền tố tụng của họ, các điều khoản pháp lý cho phép họ thú nhận tội lỗi một cách trung thực và được hưởng sự khoan hồng, cũng như các điều khoản pháp lý cho phép họ nhận tội và nhận hình phạt”. Khi kết thúc điều tra đề nghị truy tố “Nếu bị can tự nguyện thú nhận, điều này cần được ghi lại, chuyển cùng hồ sơ vụ án và các tình tiết liên quan cần được nêu rõ trong bản kết luận” (Điều 162). Nếu xét thấy vụ án đáp ứng các điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn, Cơ quan điều tra có thể kiến nghị Viện kiểm sát áp dụng thủ tục rút gọn. Đối với các vụ án có thể xử lý theo thủ tục rút gọn, Cơ quan công an phải xử lý nhanh chóng (Điều 25 Hướng dẫn năm 2026).

– Trong giai đoạn truy tố, việc bị can nhận tội và nhận hình phạt có thể ảnh hưởng đến quyết định của Viện Kiểm sát về việc không truy tố hoặc truy tố đối tượng .

Điều 182 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định: “Trường hợp bị can tự nguyện và thành thật thú nhận tội danh bị tình nghi, lập công lớn hoặc vụ án liên quan đến lợi ích quốc gia quan trọng, thì sau khi được Viện kiểm sát nhân dân Tối cao phê duyệt, Cơ quan điều tra có thể rút hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát có thể ra quyết định không truy tố đối với một hoặc nhiều tội danh bị cáo buộc. Trường hợp có quyết định không truy tố hoặc vụ án được rút lại theo khoản trước, Viện kiểm sát và Cơ quan công an phải kịp thời xử lý các tài sản bị niêm phong, thu giữ và phong tỏa cùng các lợi tức thu được”.

Về thời hạn truy tố; nếu bị can nhận tội, nhận hình phạt và đáp ứng các điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn, thì Viện kiểm sát phải ra quyết định trong vòng 10 ngày. Thời hạn này ngắn hơn đáng kể so với thời hạn truy tố thông thường là 01 tháng theo Điều 172 Bộ luật này.

Về thủ tục; trường hợp bị can nhận tội, nhận hình phạt, Viện kiểm sát phải thông báo về các quyền tố tụng và các quy định pháp luật về việc nhận tội và nhận hình phạt; đồng thời phải lắng nghe ý kiến của bị can, luật sư, nạn nhân và người đại diện tố tụng của bị can và ghi vào hồ sơ vụ án (Điều 173). Khi bị can nhận tội, nhận hình phạt và đồng ý với các đề nghị về hình phạt và các thủ tục áp dụng, người đó phải ký vào “Bản cam kết nhận tội và nhận hình phạt” (认罪认罚具结书) trước sự chứng kiến của luật sư (Điều 174).

Về quyết định truy tố; trường hợp bị can nhận tội, nhận hình phạt, Viện kiểm sát phải đưa ra kiến nghị đối với hình phạt chính, hình phạt bổ sung, có áp dụng án treo hay không, đồng thời chuyển Bản cam kết nhận tội và nhận hình phạt cùng hồ sơ vụ án (Điều 176).

– Trong giai đoạn xét xử, việc bị can, bị cáo nhận tội và nhận hình phạt có liên quan đến việc chuyển hướng thủ tục xét xử và phán quyết của Tòa án. Về thủ tục chuyển hướng, tùy theo hoàn cảnh vụ án sẽ áp dụng thủ tục rút gọn, thủ tục đơn giản hoặc thủ tục thông thường theo quy định của pháp luật.

Đối với phiên toà thông thường, thủ tục không có gì khác biệt. Tại phiên toà, thẩm phán chủ tọa sẽ thông báo cho bị cáo về các quyền tố tụng của họ và các quy định pháp luật về việc nhận tội, nhận hình phạt; đồng thời xem xét tính tự nguyện của lời nhận tội cũng như tính xác thực và tính hợp pháp của nội dung thỏa thuận nhận tội (Điều 190).

Đối với thủ tục rút gọn (简易程序), điều kiện là: 1) Trường hợp sự việc rõ ràng và bằng chứng đầy đủ; 2) Bị cáo thừa nhận tội mình đã phạm và không phản đối các tình tiết của tội danh bị buộc tội; 3) Bị cáo đồng ý việc áp dụng thủ tục rút gọn. Khi khởi tố vụ án, Viện kiểm sát có thể đề nghị Tòa án áp dụng thủ tục tố tụng rút gọn (Điều 214). Tại phiên toà, nếu bị cáo có thể bị phạt tù từ 03 năm trở xuống, có thể thành lập hội đồng xét xử hoặc một thẩm phán duy nhất có thể chủ trì phiên tòa; nếu mức án có thể là tù giam trên 03 năm, thì phải thành lập hội đồng xét xử (Điều 216). Khi vụ án được xét xử theo thủ tục rút gọn, Tòa án phải kết thúc phiên tòa trong vòng 20 ngày kể từ ngày thụ lý; nếu mức án tù có thể vượt quá 03 năm, thời hạn có thể được gia hạn thêm một tháng rưỡi (Điều 220).

Đối với thủ tục nhanh (速裁程序), điều kiện là: Các vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án cơ sở có thể bị phạt tù từ 03 năm trở xuống, trong đó tình tiết vụ án rõ ràng, chứng cứ xác đáng và đầy đủ; bị cáo nhận tội và đồng ý áp dụng thủ tục tố tụng nhanh, có thể được xét xử bởi một thẩm phán duy nhất (Điều 222). Các vụ án xét xử theo thủ tục nhanh không tiến hành thẩm vấn hay tranh luận, nhưng phải nghe ý kiến của luật sư bào chữa và lời khai cuối cùng của bị cáo trước khi tuyên án. Các vụ án được sẽ được tuyên án tại Tòa trong cùng ngày (Điều 224). Khi vụ án được xét xử theo thủ tục nhanh, Tòa án phải kết thúc phiên tòa trong vòng 10 ngày kể từ ngày thụ lý; nếu mức án tù có thể vượt quá 01 năm, thời hạn có thể được gia hạn đến 15 ngày (Điều 225); những thời hạn này đã ngắn hơn đáng kể so với thời hạn xét xử thông thường là 02 tháng kể từ ngày thụ lý (Điều 208).

Về quyết định hình phạt, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định rõ: “Trong các vụ án có người nhận tội và nhận hình phạt, khi tuyên án theo pháp luật, Tòa án thường phải chấp nhận cáo trạng và kiến nghị về hình phạt do Viện kiểm sát đưa ra” (Điều 201).

Hiện nay, Bộ luật Tố tụng hình sự Trung Quốc cho phép bị cáo kháng cáo, Viện kiểm sát kháng nghị đối với bản án của Toà án, bất kể được xét xử theo thủ tục nào (Điều 227).

1.5. Cơ chế chuyển đổi

Trong ba thủ tục – thủ tục nhanh, thủ tục rút gọn và thủ tục thông thường – thủ tục nhanh có điều kiện áp dụng nghiêm ngặt nhất, tiếp theo là thủ tục rút gọn, và cuối cùng là thủ tục thông thường . Có một số căn cứ như sau:

– Chuyển đổi thủ tục khi không đáp ứng các điều kiện luật định. Điều 226 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định: “Nếu trong quá trình tố tụng nhanh, Tòa án phát hiện hành vi của bị cáo không cấu thành tội phạm hoặc bị cáo không phải chịu trách nhiệm hình sự, bị cáo phủ nhận các tình tiết bị cáo buộc của tội phạm, hoặc các tình tiết khác không phù hợp với thủ tục nhanh, thì vụ án phải được chuyển sang xét xử theo thủ tục thông thường hoặc thủ tục rút gọn” .

– Chuyển đổi thủ tục khi tính tự nguyện của bị cáo không đáp ứng các điều kiện theo luật định; chủ yếu thuộc hai trường hợp: Thứ nhất, bị cáo nhận tội và nhận hình phạt trái với ý muốn, Điều 55 Hướng dẫn năm 2026 quy định: “Nếu bị cáo nhận tội trái với ý muốn của mình, hoặc sau đó rút lại lời nhận tội, và luật pháp yêu cầu thay đổi thủ tục tố tụng, thì vụ án phải được xét xử lại theo thủ tục thông thường”. Thứ hai, nhận tội và nhận hình phạt nhưng sau đó lại đổi ý, Điều 60 Hướng dẫn quy định: “Nếu trong quá trình xét xử, bị cáo rút lại lời nhận tội và không còn nhận tội lỗi hoặc hình phạt, Tòa án sẽ ra phán quyết theo các tình tiết được xác định trong quá trình xét xử. Nếu cần thay đổi thủ tục, sẽ xử lý theo các quy định liên quan của ý kiến này”.

2. Một số gợi mở đối với Việt Nam

2.1. Cơ sở cho việc tham khảo

Tạo tiền đề cho hệ thống tư pháp bước vào “Kỷ nguyên mới”, Đảng ta cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác xây dựng pháp luật, cụ thể: Tại Nghị Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã đặt ra nhiệm vụ: “Công tác xây dựng pháp luật phải thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng; xuất phát từ lợi ích toàn cục của đất nước; … phát huy dân chủ, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân; bảo đảm sự cân đối, hợp lý giữa mức độ hạn chế quyền với lợi ích chính đáng đạt được” và “Nghiên cứu mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả áp dụng thủ tục tố tụng tư pháp rút gọn…”. Như vậy, yêu cầu đặt ra với cả luật hình thức và luật nội dung.

Như đã phân tích, chế định nhận tội, nhận hình phạt là chìa khoá để mở ra thủ tục tố tụng chuyển hướng trong Bộ luật Tố tụng hình sự Trung Quốc, do vậy Bộ luật này lồng ghép quy định chuyển hướng tố tụng tại các điều khoản về điều tra và truy tố; đối với xét xử quy định riêng tại Mục 3, 4 Thủ tục xét xử rút gọn, thủ tục xét xử nhanh tại Chương 2 Thủ tục xét xử sơ thẩm. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nước ta về thủ tục tố tụng quy định rạch ròi hai thủ tục tố tụng là thông thường và thủ tục rút gọn (tại Chương XXXI).

Phạm vi thủ tục rút gọn cũng được áp dụng đối với việc điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm (Điều 455). Bộ luật Tố tụng Hình sự Trung Quốc quy định trong giai đoạn điều tra, truy tố, nếu nếu bị can nhận tội, nhận hình phạt thì có thể rút ngắn đáng kể thời gian tố tụng so với thông thường, có thể hiểu luật nước này cũng có 02 thủ tục trong giai đoạn điều tra và truy tố. Đối với xét xử sơ thẩm có thể lựa chọn áp dụng tới 03 thủ tục xét xử dựa vào nguyên tắc khoan hồng, tuy nhiên không quy định chuyển hướng đối với việc xét xử phúc thẩm.

Điều kiện để được áp dụng thủ tục rút gọn phải bảo gồm đồng thời: a) Người thực hiện hành vi phạm tội bị bắt quả tang hoặc người đó tự thú; b) Sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng; c) Tội phạm đã thực hiện là tội phạm ít nghiêm trọng; d) Người phạm tội có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng (Điều 456). Đối với giai đoạn điều tra và truy tố ở Trung Quốc, căn cứ để đẩy nhanh thủ tục tố tụng chỉ cần bị can nhận tội, nhận hình phạt. Đến giai đoạn xét xử để được chuyển hướng tố tụng mới yêu cầu phải thoả mãn đồng thời nhiều điều kiện như đã phân tích.

Về thời hạn, quy định của nước ta đã rút ngắn thời gian điều tra, truy tố, xét xử đáng kể so với thủ tục thông thường; với thời hạn điều tra là 20 ngày, truy tố là 05 ngày và xét xử sơ thẩm ít hơn 17 ngày. So với thủ tục rút gọn của Trung Quốc, thời hạn thủ tục rút gọn theo quy định của nước ta là tương đồng.

Khi đối chiếu quy định của hai quốc gia, có sự tương đồng về chuyển hướng thủ tục tố tụng khi đáp ứng một số điều kiện, thậm chí Bộ luật Tố tụng hình sự nước ta còn quy định chặt chẽ hơn về mặt điều kiện và thủ tục ở một số giai đoạn. Sự khác biệt là ở căn cứ áp dụng chuyển hướng thủ tục là căn cứ việc bị can nhận tội nhận hình phạt; và tại giai đoạn xét xử, trong khi nước ta có 02 thủ tục là thông thường và rút gọn thì Trung Quốc có tới 03 thủ tục là thông thường, rút gọn và nhanh.

Bên cạnh quy định tại luật hình thức, Bộ luật Hình sự nước ta cũng chưa ghi nhận tình tiết “nhận tội, nhận hình phạt” như Trung Quốc . Trong Báo cáo Tổng kết thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự của Bộ Công an đã nhận xét “Căn cứ để quyết định hình phạt theo quy định hiện hành là chưa thực sự chặt chẽ và bao quát, các tình tiết dùng làm căn cứ quyết định hình phạt còn chung chung, chưa bảo đảm tính phân hóa tội phạm, chưa thể hiện tinh thần nhân đạo, khoan hồng trong quyết định hình phạt đối với các trường hợp người phạm tội đã ăn năn hối cải, nhận tội, nhận hình phạt, khắc phục phục toàn bộ hậu quả và bồi thường toàn bộ thiệt hại đã gây ra”. Như vậy, thực tiễn thi hành luật nội dung nước ta cũng đòi hỏi mở rộng thêm phạm vi của chính sách khoan hồng.

2.2. Một số gợi mở cho Việt Nam

Trên cơ sở yêu cầu về mặt chính trị và phù hợp về mặt thực định pháp luật của nước ta, kinh nghiệm của Trung Quốc đưa đến một số gợi mở sau:

Thứ nhất, bổ sung thủ tục tố tụng chuyển hướng.

– Điều kiện áp dụng. Cơ bản đối với thủ tục rút gọn nước ta có điều kiện khá chặt chẽ, tuy nhiên đối với thủ tục nhanh có thể bổ sung: (1) Bị cáo nhận tội, nhận hình phạt, chủ động trả lại tang vật và bồi thường; (2) Bị cáo đồng ý áp dụng thủ tục tố tụng nhanh.

– Thủ tục tố tụng: Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, khi bị can, bị cáo thuộc trường hợp và đủ căn cứ, điều kiện áp dụng chuyển hướng thủ tục thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thông báo cho bị can, bị cáo và người bào chữa của họ về quyền được áp dụng chuyển hướng thủ tục xét xử. Bị can, bị cáo cần đồng ý việc áp dụng thủ tục xét xử nhanh thì mới tiến hành; quá trình này có người bào chữa tham gia.

+ Giai đoạn điều tra: Cơ quan điều tra xét thấy đủ căn cứ, điều kiện có thể kiến nghị Viện kiểm sát áp dụng thủ tục chuyển hướng, đồng thời thông báo cho bị can và người bào chữa của họ về quyền được áp dụng thủ tục xét chuyển hướng. Trường hợp bị can đồng ý việc áp dụng thì tiến hành lập biên bản cam kết (có nội dung về việc nhận tội, nhận hình phạt). Trong giai đoạn này Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định việc áp dụng hay không áp dụng thủ tục chuyển hướng. Về thời hạn có thể tương tự như thủ tục rút gọn trong giai đoạn điều tra.

+ Giai đoạn truy tố: Nếu đáp ứng các điều kiện áp dụng thủ tục chuyển hướng, thì Viện kiểm sát phải ra quyết định áp dụng và thông báo cho bị can, người bào chữa. Viện kiểm sát lập Biên bản cam kết nhận tội và nhận hình phạt, bị can cần ký và có sự chứng kiến của người bào chữa, đồng thời đưa ra kiến nghị đối với hình phạt chính, hình phạt bổ sung. Về thời hạn có thể tương tự như thủ tục rút gọn trong giai đoạn truy tố.

+ Giai đoạn xét xử: Viện kiểm sát đề nghị Tòa án xem xét, quyết định áp dụng thủ tục xét xử nhanh; Tòa án là cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định áp dụng thủ tục này. Tòa án mở phiên tòa xét xử nhanh quyết định hình phạt theo kiến nghị của Viện kiểm sát. Phiên toà theo thủ tục xét xử nhanh tiến hành bởi một thẩm phán, có sự tham gia của kiểm sát viên; không tiến hành thẩm vấn hay tranh luận tại tòa án, nhưng phải nghe ý kiến của người bào chữa và lời nói sau cùng của bị cáo trước khi tuyên án. Phiên toà này cần kết thúc trong 10 ngày kể từ ngày thụ lý.

+ Đảm bảo quyền kháng cáo của bị cáo, kháng nghị của Viện kiểm sát. Kinh nghiệm lập pháp của Trung Quốc có quy định các quyền này.

– Cơ chế chuyển đổi thủ tục xét xử: Bị can, bị cáo không đồng ý việc nhận tội, nhận hình phạt, hoặc xét theo xử thủ tục chuyển hướng; Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phát hiện hành vi của bị can, bị cáo không cấu thành tội phạm hoặc bị cáo nhận tội và nhận hình phạt trái với ý muốn do bị ép buộc, cưỡng bức; Viện kiểm sát kiến nghị không tiếp tục áp dụng; các tình tiết khác khiến việc áp dụng thủ tục nhanh không phù hợp.

Thứ hai, bổ sung chế định “Nhận tội, nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng”.

– Chế định này thể hiện trong Bộ luật Hình sự dưới hình thức là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Theo hướng tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc, có thể quy định thêm: “Trường hợp bị can, bị cáo hình sự tự nguyện và thành thật thú nhận tội phạm của mình, thừa nhận các tình tiết của tội danh bị cáo buộc và sẵn sàng nhận hình phạt, người đó có thể được hưởng sự khoan hồng theo pháp luật”. Kinh nghiệm lập pháp nước này liệt kê “nhận tội, nhận hình phạt” như một tình tiết độc lập, cụ thể tại “Hướng dẫn về tuyên án đối với các tội phạm thông thường (Thực thi tại Toà)” ngày 01/7/2021 quy định: “Đối với bị cáo nhận tội và nhận hình phạt, mức án cơ bản có thể được giảm tới 30%, có tính đến tính chất của tội phạm, mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, giai đoạn, mức độ, giá trị và sự hối hận thể hiện trong lời nhận tội và nhận hình phạt. Nếu bị cáo có các tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện đầu thú, thú nhận tội lỗi đáng kể, trả lại tang vật bị đánh cắp hoặc bồi thường, bồi thường và tha thứ, hoặc hòa giải hình sự, mức án cơ bản có thể được giảm tới 60%” .

– Chế định nhận tội, nhận hình phạt để nhận khoan hồng thể hiện trong Bộ luật Tố tụng hình sự là một cơ chế độc lập.

+ Giai đoạn điều tra, việc nhận tội, nhận hình phạt là một trong các căn cứ để Cơ quan tố tụng quyết định có hay không áp dụng biện pháp ngăn chặn.

+ Giai đoạn truy tố, việc nhận tội nhận hình phạt của bị can được lập Biên bản cam kết. Đây là cốt lõi của chế định khoan hồng, bên công tố và bên bào chữa xác nhận việc hưởng chế độ khoan hồng thông qua cơ chế xác nhận việc nhận tội, nhận hình phạt bằng văn bản . Một khi đã ký, Bản cam kết này có tính ràng buộc nhất định đối với cả bên công tố và bên bào chữa; trừ khi có những tình huống đủ sức ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án, bên công tố phải xử lý vụ án theo ý kiến xử lý đề xuất của mình, và bên bào chữa phải nhận việc xử lý theo bản tường trình bằng văn bản . Viện kiểm sát đồng thời phải đưa ra kiến nghị đối với hình phạt; tùy theo tình tiết vụ án, bản cáo trạng, đề nghị hình phạt và các văn bản khác phải làm rõ các tình tiết đã được xác định của tội phạm, các cáo buộc, căn cứ và lý do hình phạt, các tình tiết chính của hình phạt và mức độ giảm nhẹ hoặc tăng nặng tương ứng; cũng như các phương thức thi hành án được áp dụng

+ Giai đoạn xét xử, “Tòa án thường phải chấp nhận cáo trạng và kiến nghị về hình phạt do Viện kiểm sát đưa ra” (Điều 201 Bộ luật Tố tụng hình sự Trung Quốc). Về nguyên tắc, đây là một ràng buộc pháp lý cao nhất, Tòa án phải thông qua các cáo trạng và kiến nghị hình phạt của Viện kiểm sát, bởi kiến nghị này là kết quả của quá trình điều tra, truy tố xác nhận việc bị can có nhận tội, nhận hình phạt; miễn là nằm trong phạm vi pháp luật và không ảnh hưởng đến tính công bằng của Tòa án, thì cần được công nhận.

            Quản Trọng Hiếu – Hoàng Hiệp VKSND khu vực 5, Quảng Ninh