Bàn về việc tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội mới trong thời gian thử thách án treo

Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 được ban hành nhằm thể chế hóa chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước, lấy giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng làm trọng tâm trong xử lý người chưa thành niên phạm tội. Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng, các quy định liên quan đến án tích và tổng hợp hình phạt vẫn còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau, đặc biệt trong trường hợp người chưa thành niên phạm tội mới khi đang trong thời gian thử thách án treo.

Trên cơ sở phân tích một vụ án cụ thể được giải quyết tại Viện kiểm sát nhân dân khu vực 2 – Quảng Ninh, bài viết làm rõ mâu thuẫn trong nhận thức pháp lý hiện nay, phản biện các quan điểm áp dụng pháp luật khác nhau, đồng thời đề xuất hướng giải thích và hoàn thiện nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả giáo dục và phòng ngừa tội phạm.

1. Đặt vấn đề

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tư pháp được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp, đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng mô hình xử lý riêng đối với người chưa thành niên phạm tội được xem là yêu cầu tất yếu, phù hợp với xu thế phát triển của tư pháp hiện đại.

Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 ra đời đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chính sách hình sự, từ tư duy thiên về trừng phạt nghiêm khắc sang tư duy lấy giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập làm trung tâm. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện rõ tính nhân đạo và tiến bộ của pháp luật Việt Nam.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy, chính sự mở rộng cơ chế khoan dung này đã làm phát sinh nhiều vấn đề pháp lý mới. Đặc biệt, trong trường hợp người chưa thành niên phạm tội mới trong thời gian thử thách án treo, việc xác định họ có còn phải chịu hậu quả pháp lý của bản án trước hay không đã gây ra nhiều tranh luận giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Vấn đề này không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và công tác giáo dục, cải tạo người phạm tội.

2. Cơ sở lý luận về xử lý người chưa thành niên và chế định án tích

Theo khoa học hình sự, người chưa thành niên là nhóm chủ thể đặc thù, có mức độ phát triển về thể chất, tâm lý và nhận thức chưa hoàn thiện, khả năng tự kiểm soát hành vi còn hạn chế, dễ bị tác động bởi môi trường sống và các yếu tố xã hội. Do đó, việc xử lý hành vi phạm tội của họ cần được tiếp cận theo hướng nhân đạo, giáo dục và phòng ngừa tái phạm.

Từ góc độ lý luận, chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phải bảo đảm sự cân bằng giữa hai yêu cầu cơ bản: một mặt là bảo vệ lợi ích của xã hội và trật tự pháp luật, mặt khác là bảo đảm quyền phát triển toàn diện của người phạm tội. Nếu thiên về trừng phạt, có thể làm gia tăng nguy cơ tái phạm; nếu quá khoan dung, có thể làm suy giảm hiệu quả phòng ngừa.

Trên cơ sở đó, Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đã thiết lập cơ chế xóa án tích theo hướng có lợi, nhằm hạn chế tác động tiêu cực lâu dài của bản án đối với tương lai của người phạm tội. Tuy nhiên, về mặt bản chất pháp lý, xóa án tích không phải là sự “xóa bỏ” trách nhiệm hình sự một cách tuyệt đối, mà là hệ quả phát sinh sau khi người bị kết án đã hoàn thành nghĩa vụ thi hành án và chứng minh được sự tiến bộ của mình.

Do đó, việc vận dụng chế định xóa án tích cần được đặt trong mối quan hệ với nghĩa vụ chấp hành bản án và yêu cầu phòng ngừa chung, tránh cách hiểu giản đơn, máy móc.

3. Vụ việc điển hình và các quan điểm áp dụng

Trong năm 2025, Viện kiểm sát nhân dân khu vực 2 – Quảng Ninh thụ lý giải quyết vụ án liên quan đến Phạm Mạnh C, sinh ngày 16/3/2006.

Ngày 10/5/2024, Phạm Mạnh C bị Tòa án nhân dân huyện A, thành phố H xử phạt 09 tháng tù cho hưởng án treo, thời gian thử thách 18 tháng, về tội “Trộm cắp tài sản”.

Trong thời gian thử thách, vào các ngày 14 và 15/7/2025, C nhiều lần thực hiện hành vi bán trái phép chất ma túy cho Lê Tiến Đ. Hành vi này cấu thành tội phạm mới và được thực hiện khi bản án trước chưa được thi hành xong.

Như vậy, C đã vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của người được hưởng án treo và tiếp tục thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Từ vụ việc trên, trong quá trình trao đổi nghiệp vụ, giải quyết vụ án đã xuất hiện hai quan điểm:

Theo quan điểm thứ nhất: Do C phạm tội ít nghiêm trọng khi chưa đủ 18 tuổi nên thuộc trường hợp được coi là không có án tích theo khoản 1 Điều 127 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024. Vì vậy, hình phạt của bản án trước không được tính để tổng hợp hình phạt với bản án sau này.

“Điều 127. Xóa án tích

1. Người chưa thành niên bị kết án được coi là không có án tích, nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

…

1. b) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng do vô ý.”

Quan điểm này thể hiện rõ tinh thần nhân đạo của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đã tách rời quy định về án tích khỏi nghĩa vụ thi hành án. Nếu áp dụng quan điểm này, sẽ dẫn đến việc làm suy giảm ý nghĩa pháp lý của án treo, đồng thời tạo tâm lý coi nhẹ nghĩa vụ chấp hành pháp luật. Về lâu dài, điều này có thể làm giảm hiệu quả giáo dục và phòng ngừa.

Theo quan điểm thứ hai: Việc được coi là không có án tích chỉ phát sinh khi người bị kết án đã chấp hành xong hình phạt, thời gian thử thách và các quyết định trong bản án.

Trong trường hợp này, Phạm Mạnh C phạm tội mới khi đang trong thời gian thử thách của bản án được hưởng án treo, tức là C chưa chấp hành xong quyết định của bản án trước, điều kiện xóa án tích chưa được thỏa mãn. Do đó, cần áp dụng Điều 122 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 kết hợp khoản 5 Điều 65 và Điều 70 Bộ luật Hình sự để tổng hợp hình phạt.

“Điều 122. Tổng hợp hình phạt của nhiều bản án

Việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về tội đã phạm trước hoặc sau khi có bản án này thì được thực hiện theo quy định của Bộ luật Hình sự….”

Quan điểm này đặt việc áp dụng Luật Tư pháp người chưa thành niên trong mối quan hệ với Bộ luật Hình sự, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, việc buộc người phạm tội phải chịu hậu quả pháp lý tương xứng là cần thiết, vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật.

Chúng tôi ủng hộ quan điểm giải quyết vụ án theo quan điểm thứ hai. Mặc dù vậy, thực tiễn giải quyết các vụ án liên quan tới người chưa thành niên vẫn còn vướng mắc, một số quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 mới có hiệu lực pháp luật, chưa có hướng dẫn cụ thể dẫn tới việc áp dụng còn tuỳ nghi, tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, chưa thống nhất. Chính vì vậy, thông qua phân tích vụ án Phạm Mạnh C trên, đặt ra trách nhiệm của các cơ quan liên quan nhanh chóng nghiên cứu, xây dựng và ban hành văn bản hướng dẫn làm rõ quy định áp dụng chế định “coi là không có án tích” trong mối quan hệ giữa việc thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi được hưởng. Bên cạnh đó, cần tăng cường tổng kết thực tiễn, xây dựng án lệ hoặc các vụ việc điển hình để thống nhất nhận thức. Ngoài ra, cần đẩy mạnh đào tạo chuyên sâu về tư pháp vị thành niên cho cán bộ tư pháp, nhằm nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật./.

Nguyễn Quốc An, Đặng Việt Đức – VKSND khu vực 2